RED-S i niedobór energii w sporcie — kiedy szukać pomocy?

Co to jest RED-S?

Skrót pochodzi od angielskiego Relative Energy Deficiency in Sport, czyli względnego niedoboru energii w sporcie. W nowszych publikacjach spotkasz również zapis REDs. [1]

Organizm potrzebuje energii przez cały dzień: do pracy serca, utrzymania temperatury, regeneracji i wielu innych zadań. Trening zwiększa te potrzeby. Jeśli jedzenie przez dłuższy czas ich nie pokrywa lub niedobór jest znaczny, może ucierpieć zdrowie oraz zdolność do wysiłku. [1, 3]

Jeden obiad zjedzony za późno albo jeden słabszy mecz nie oznaczają RED-S. Znaczenie mają nasilenie i czas trwania niedoboru oraz to, jak reaguje organizm. Dlatego nie warto diagnozować się po przeczytaniu listy objawów w internecie. [1, 2]

Jak może zabraknąć energii, skoro nie jesteś na diecie?

Nie trzeba się odchudzać, żeby jeść za mało w stosunku do potrzeb. Czasem dochodzą dodatkowe treningi, a posiłki zostają takie same. Czasem przeszkadzają dojazdy, brak czasu na zakupy lub trudność z przygotowaniem jedzenia. [3]

Wyobraź sobie zwykły dzień: śniadanie przed szkołą, jedna kanapka na przerwie, potem autobus do klubu. Po treningu wracasz późno i dopiero wtedy jest czas na większy posiłek. Jeśli tak wygląda większość tygodnia, warto sprawdzić, gdzie można wygospodarować czas na jedzenie i kto może pomóc je zorganizować.

Zdarza się też, że ograniczenia pojawiają się pod wpływem porad z mediów społecznościowych: rezygnujesz z pieczywa, makaronu lub kolejnych produktów, choć nikt nie ustalił, czy jest to potrzebne. Takie zmiany również mogą utrudniać pokrycie potrzeb organizmu. [2]

Niska dostępność energii może występować przy różnej masie ciała i budowie sylwetki. Wygląd nie pozwala stwierdzić, czy ktoś je wystarczająco dużo. [2]

Jakie objawy powinny zwrócić Twoją uwagę?

Umów konsultację, jeśli zauważasz utrzymujące się lub powracające problemy, takie jak:

• wyraźnie większe zmęczenie i dłuższe dochodzenie do siebie po treningach;
• spadek wydolności, siły lub wyników mimo regularnego treningu;
• trudności z koncentracją, rozdrażnienie albo pogorszenie nastroju;
• częste infekcje lub nawracające urazy, w tym urazy przeciążeniowe kości;
• nieregularne miesiączki lub ich zanik;
• niepokojące zmiany w tempie wzrastania lub dojrzewania. [4]

Te sygnały mogą mieć różne przyczyny. Rozmowa z lekarzem pomoże ustalić, co się dzieje. Nie musisz czekać, aż pojawią się wszystkie objawy albo aż przestaniesz radzić sobie na treningach. [5]

Brak miesiączki nie jest oznaką dobrej formy

Jeśli miesiączki zanikły lub ich rytm wyraźnie się zmienił, porozmawiaj z lekarzem. Nie zakładaj, że „tak już jest przy mocnym trenowaniu”. U nastolatek cykle początkowo mogą być nieregularne, jednak przerwa przekraczająca 90 dni wymaga sprawdzenia. To nie znaczy, że z krótszymi, niepokojącymi zmianami trzeba czekać. [4]

Dlaczego u młodych sportowców ma to szczególne znaczenie?

Jeżeli jeszcze rośniesz, potrzebujesz energii także do rozwoju. Okres dojrzewania jest ważnym czasem budowania kości. Niedostateczna dostępność energii może zakłócać ten proces i zwiększać ryzyko urazów. [4]

Dlatego porcji nie dobiera się wyłącznie według liczby minut na boisku. Dietetyk powinien uwzględnić również rozwój, cały tydzień zajęć i możliwości jedzenia w szkole oraz w domu. Warto zaprosić do rozmowy rodzica lub opiekuna — szczególnie jeśli to on robi zakupy i przygotowuje posiłki.

Do kogo zgłosić się z podejrzeniem RED-S?

Zacznij od lekarza rodzinnego, pediatry lub lekarza medycyny sportowej. Powiedz, co się zmieniło i od kiedy to zauważasz. Nie istnieje jeden test, który samodzielnie potwierdza RED-S. Rozpoznanie wymaga oceny klinicznej; narzędzie IOC REDs CAT2 ma pomagać specjalistom w ocenie objawów i ryzyka, a nie służyć do samodzielnej diagnozy. [6]

Przed wizytą możesz przygotować krótką notatkę:

• jak wygląda tydzień treningów, meczów i dodatkowej aktywności;
• kiedy zwykle jesz i w których momentach brakuje czasu na posiłek;
• jakie dolegliwości się pojawiają i od jak dawna;
• czy były urazy, choroby lub zmiany w miesiączkowaniu;
• co utrudnia jedzenie: dojazdy, brak apetytu, koszty, stres albo obawa przed określonymi produktami.

Nie musisz przynosić idealnie wypełnionej tabeli. Wystarczy opisać zwykły dzień. Jeśli jesteś osobą niepełnoletnią, poproś zaufaną dorosłą osobę o pomoc w umówieniu wizyty.

Jak wygląda pomoc przy RED-S?

Postępowanie zwykle obejmuje zwiększenie ilości energii dostarczanej z jedzeniem, a czasem również zmniejszenie obciążeń treningowych. Plan powinien uwzględniać stan zdrowia i być monitorowany przez lekarza oraz współpracujących specjalistów. [3]

Dietetyk pomaga przełożyć zalecenia na posiłki, które faktycznie możesz zjeść: przed wyjściem do szkoły, między zajęciami, przed treningiem i po powrocie do domu. Wspólnie można sprawdzić, co zabrać do torby, kiedy potrzebny jest posiłek przygotowany wcześniej i jak zorganizować jedzenie podczas wyjazdów.

Jeśli jedzenie wywołuje silny lęk lub poczucie winy, potrzebne może być także wsparcie psychologa, a w razie wskazań psychiatry. RED-S i zaburzenia odżywiania mogą współwystępować, ale nie są tym samym. Nie każdy zawodnik z RED-S ma zaburzenia odżywiania. [5]

To, czy możesz dalej trenować i z jaką intensywnością, zależy od oceny medycznej. Przy większym zagrożeniu dla zdrowia może być potrzebna przerwa. Decyzję o udziale w treningach i zawodach podejmuje się indywidualnie. [6]

Co mogą zrobić rodzice i trenerzy?

Warto zacząć od spokojnej rozmowy o samopoczuciu i codziennych trudnościach. Komentarze o wadze czy porównywanie sylwetek nie pomagają zrozumieć, dlaczego zawodnik gorzej się czuje. Specjaliści Boston Children's Hospital podkreślają znaczenie wspierającego otoczenia oraz rozmowy o obciążeniach, jedzeniu i odpoczynku. [7]

Można powiedzieć: „Widzę, że ostatnio trudno Ci dojść do siebie po zajęciach. Co Ci najbardziej przeszkadza? Chcesz, żebyśmy umówili wizytę?”. Taka rozmowa daje przestrzeń na odpowiedź, również wtedy, gdy problem dotyczy stresu lub relacji z jedzeniem.

W klubie pomocne będą konkretne ustalenia: czas na posiłek przy dłuższym wyjeździe, dostęp do jedzenia po późnym meczu i osoba, do której zawodnik może zwrócić się prywatnie. Więcej o organizacji takiego wsparcia opisujemy w artykule o współpracy dietetyka z klubem sportowym.

Najczęstsze pytania o RED-S

Czy RED-S dotyczy również chłopców i mężczyzn?

Tak. RED-S nie jest problemem wyłącznie zawodniczek. Chłopcy i mężczyźni także mogą odczuwać skutki zbyt małej dostępności energii, dlatego pogarszającego się samopoczucia nie warto bagatelizować. [1]

Czy można mieć RED-S, jedząc „zdrowo”?

Tak. Dobór wartościowych produktów nie daje pewności, że ich ilość wystarcza na trening i codzienne potrzeby. Znaczenie ma także to, czy po wykluczeniu pewnych produktów nadal jesz wystarczająco dużo. [2, 3]

Czy dodatkowa odżywka rozwiąże problem?

Sam zakup produktu nie zastępuje oceny zdrowia ani planu postępowania. Trzeba sprawdzić całe żywienie i obciążenia, a następnie dobrać potrzebne zmiany. [3] Jeżeli trudno Ci zmieścić posiłki w planie dnia, zacznij rozmowę właśnie od tego problemu.

Porozmawiajmy o Twoim tygodniu treningowym

Jeśli potrzebujesz pomocy z organizacją jedzenia, poznaj dietetykę sportową w CANE i napisz do nas. Opisz, jak wyglądają Twoje zajęcia i co sprawia Ci trudność. Przy podejrzeniu RED-S konsultacja dietetyczna powinna towarzyszyć ocenie lekarskiej.

Praktyczne przykłady posiłków znajdziesz również w poradniku co jeść przed meczem i po meczu.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Lista objawów nie służy do samodzielnego rozpoznawania RED-S ani podejmowania decyzji o powrocie do sportu.